Paralotniarstwo

Paralotniarstwo to sport i forma rekreacji polegająca na lataniu przy użyciu paralotni. Z uwagi na prostotę obsługi, możliwość spakowania całości sprzętu do dużego plecaka oraz niesamowite wrażenia towarzyszące każdemu lotowi jest jednym z najpopularniejszych sportów lotniczych.

 

We współczesnej formie paralotniarstwo powstało pod koniec lat 70. XX wieku we Francji, do Polski dotarło pod koniec lat 80. XX wieku.

 

W Polsce do uprawiania tego sportu wymagane jest polskie Świadectwo Kwalifikacji pilota paralotni wydawane przez Urząd Lotnictwa Cywilnego lub Licencja IPPI (The International Pilot Proficiency Information Card) wystawiana przez Międzynarodową Federację Lotniczą.

 

Paralotnia i jej budowa

Paralotnia zwana też glajtem, jest rodzajem szybowca o miękkim płacie nośnym (miękkopłat). Wywodzi się w prostej linii od tzw. spadochronów szybujących, od których odróżnia się dużo większą doskonałością i sterownością.

 

Elementem nośnym paralotni jest skrzydło. Do niego za pomocą linek i taśm nośnych podczepiona jest uprząż dla pilota.

 

W skład typowego zestawu wchodzą:

• skrzydło
• uprząż
• spadochron zapasowy
• kask ochronny
• plecak
• zestaw dodatkowych przyrządów – wariometr, GPS, kompas, krótkofalówka (radio)

 

Skrzydło paralotni jest konstrukcją komorową, która pod ciśnieniem przepływającego przez nią powietrza uzyskuje profil aerodynamiczny. Powierzchnia skrzydła w rozłożeniu wynosi zazwyczaj od ok. 20 do ponad 30 m² (wersje dwuosobowe do 44 m²). Waga współczesnego skrzydła to ok. 4-8 kg (do 10 kg w wersji dwuosobowej). Paralotnia osiąga prędkości postępowe w granicach od 20 (maksymalnie przyhamowane skrzydło) do ponad 60 km/h. Z jednego kilometra paralotnia wysokości może przelecieć od 5-10 km odległości (doskonałość paralotni). Skrzydło poprzez system linek i taśmy nośne podpina się do uprzęży w której siedzi pilot.

 

Uprząż paralotniowa przypomina kształtem plecak. Wyposażona jest w system taśm, które zabezpieczają pilota przed wypadnięciem. Pod siedziskiem znajduje się deska, która pozwala pilotowi poprzez balans ciałem nierównomiernie obciążać połówki skrzydła i w ten sposób sterować paralotnią. W dolnej i plecowej części uprzęży (w niektórych – również po bokach) znajduje się protektor, zabezpieczający pilota przed urazami w razie upadku z niewielkiej wysokości (np. przy nieudanym lądowaniu). Większość uprzęży wyposażona jest w specjalny pojemnik na spadochron zapasowy. Zazwyczaj znajduje się on bezpośrednio pod siedzeniem.

 

Spadochron zapasowy jest obowiązkowym wyposażeniem paralotni. Składa się z pojedynczego spadochronu klasycznego (okrągłego) lub – rzadziej – systemu kilku połączonych spadochronów. Przechowywany jest w uprzęży z uchwytem znajdującym się w łatwo dostępnym miejscu, tak by w razie awarii lub utraty kontroli nad paralotnią mógł być natychmiast użyty przez pilota.

 

Plecak służy do przechowywania i transportu zwiniętej paralotni oraz uprzęży i pozostałych akcesoriów. Mieści on wszystko co niezbędne do latania na paralotniach. Masa całego zestawu dochodzi do 25 kg, chociaż na potrzeby tzw. paraalpinizmu (wspinaczka połączona ze zlotem na paralotni) produkowane są zestawy o masie nie przekraczającej 5 kg.

 

Wariometr - człowiek, w odróżnieniu od ptaków, nie jest w stanie poczuć drobnych zmian ciśnienia powietrza, po których mógłby ocenić czy wznosi się, czy opada. O ile gwałtowny ruch w górę przy wejściu w komin termiczny jest wyczuwalny, to ciągłe wznoszenie i ciągłe opadanie są nierozróżnialne dla ludzkich zmysłów. Tutaj pilotom z pomocą przychodzi technika.Wariometr pokazuje aktualną prędkość wznoszenia lub opadania. Oprócz wyświetlacza podającego prędkość pionową posiada głośnik emitujący dźwięki o różnych tonach i natężeniu, w zależności od kierunku i siły noszenia. Zazwyczaj jest zintegrowany z wysokościomierzem.

 

Krótkofalówka (radio) - krótkofalówka jest standardowym wyposażeniem niemalże każdego paralotniarza. Pozwala w prosty sposób komunikować się w powietrzu z innymi pilotami.

 

GPS podaje podstawowe parametry lotu jak położenie, prędkość, kierunek lotu. Przy lataniu przelotowym pozwala także ocenić kierunek i siłę wiatru względem powierzchni ziemi, a po skończonym locie jest doskonałym materiałem do analizowania skutków podjętych decyzji i wykonanych manewrów.

 

 

Sterowanie

Sterowanie paralotnią odbywa się poprzez dwie linki zwane sterówkami. Pociągnięcie sterówki powoduje zmianę geometrii jednej z połówek skrzydła, w efekcie czego paralotnia skręca w stronę, po której ściągnięta została sterówka. Drugim sposobem sterowania paralotnią jest balans ciałem powodujący większe obciążenie jednej z połówek skrzydła paralotni.Oba sposoby sterowania najczęściej łączy się razem, choć można używać tylko jednego z nich. Stopniowe zaciąganie obu sterówek na raz powoduje hamowanie paralotni. Wiele paralotni wyposażonych jest w przyspieszacz. Do belki znajdującej się pod nogami pilota przymocowane są dwie linki, których zaciągnięcie skraca przednie linki nośne skrzydła. Paralotnia osiąga wtedy większą prędkość kosztem szybszego opadania.

 

 

Latanie

Start w górach na paralotni wykonuje się z reguły pod wiatr lub w warunkach bezwietrznych. Starty ze słabym wiatrem z boku lub z tyłu, choć możliwe, są trudniejsze i potencjalnie niebezpieczne. Przy słabym wietrze stosuje się 'start klasyczny'. Pilot biegnąc ciągnie za linki i podnosi leżące za nim skrzydło, które napełniając się powietrzem wznosi się ponad jego głowę. Przy silniejszym wietrze lub bardziej wymagających skrzydłach zawodniczych częściej stosuje się 'start odwrócony' inaczej 'alpejski' (lub w skrócie 'alpejka'). Pilot krzyżując taśmy nośne odwraca się twarzą w stronę leżącego skrzydła, a następnie ciągnąc za nie unosi napełniane przez wiatr skrzydło ponad głowę. Po ponownym obróceniu się w kierunku lotu i rozbiegu w dół stoku, paralotnia odrywa się od ziemi.

 

Start na nizinach wykonywany jest przy wykorzystaniu wyciągarki. Pilot podczepiony jest do liny o długości +/- 500 metrów, która nawijana jest na bęben za pomocą zamontowanego w wyciągarce silnika (wyciągarka stacjonarna). Siła holowania kontrolowana jest za pomocą hydrokinetycznej przekładni ze sprzęgłem. Po zakończeniu holu pilot wyczepia się przy pomocy 'wyczepu' z liny, która opada na ziemię. Paralotnia sterowana przez pilota przechodzi do lotu swobodnego.

 

W Polsce, z racji przeważającego terenu nizinnego, starty za wyciągarką cieszą się dużą popularnością. Loty holowane w krajowych warunkach pozwalają na uzyskanie typowej wysokości po wyczepieniu rzędu 300-700 m, co wystarczy do nawiązania kontaktu z termiką.

 

Zloty to najprostsza forma latania na paralotni. Polegają na starcie ze zbocza o odpowiednim nachyleniu, a następnie szybowaniu i lądowaniu na położonym niżej lądowisku. Podczas zlotu paralotnia szybuje w kierunku ziemi a czas lotu uzależniony jest przewyższeniem pomiędzy miejscem startu a lądowiskiem oraz doskonałością paralotni. Zloty najczęściej wykonywane są w początkowej fazie nauki latania, a także w zimie, kiedy nie występują kominy termiczne.

 

Loty żaglowe - wykorzystuje się strefę noszeń powstającą wskutek napływu mas powietrza w kierunku zbocza. Możliwość wykonywania lotów żaglowych uzależniona jest przede wszystkim od kierunku wiatru, a także od jego stałej i odpowiednio dużej siły. Najlepsze warunki do wykonywanie lotów żaglowych powstają przy prostopadłym do zbocza kierunku wiatru o prędkości 5-9 m/s. Zbyt słaby wiatr uniemożliwia utrzymanie stałej wysokości, zbyt silny grozi przewianiem paralotni na zawietrzną stronę zbocza.

 

Loty termiczne - niektóre powierzchnie lądu pod wpływem promieni słonecznych nagrzewają się szybciej np. skały, asfalt, tereny zabudowane. Nagromadzone ciepło jest oddawane znajdującemu się bezpośrednio nad lądem powietrzu, które unosi się, tworząc tzw. komin termiczny. Takie strefy noszeń termicznych mogą utrzymywać się przez bardzo długi czas w jednym miejscu. Przy silniejszym wietrze mogą być przerywane i przenoszone wraz z wiatrem z dala od terenu, nad którym powstały.

 

Piloci paralotni po natrafieniu na komin termiczny krążą w jego zasięgu, aby jak najdłużej pozostawać w strefie najsilniejszych noszeń. Ponieważ różnice w prędkości wznoszenia są bardzo trudno wyczuwalne dla człowieka, piloci z reguły wykorzystują wariometr, który za pomocą wyświetlacza i sygnałów dźwiękowych informuje o prędkości wznoszenia bądź opadania. Dzięki temu możliwe jest wyszukiwanie stref o największych prędkościach wznoszenia i krążenie w ich centrum, zwane w terminologii paralotniarskiej 'centrowaniem komina'. Wznoszenie się w kominie może trwać aż do osiągnięcia podstawy chmur lub granicy inwersji.

 

Przeloty - najbardziej doświadczeni piloci wykorzystują zjawiska termiczne do pokonywania znacznych odległości. Po wzniesieniu się w kominie na odpowiednio dużą wysokość, pilot szybuje w kierunku następnego spodziewanego komina i znajdując go nabiera ponownie wysokości, którą utracił w wyniku szybowania. Powtarzanie tych manewrów powoduje że pilot jest w stanie przemieszczać się w wybranym kierunku, najczęściej zgodnym z kierunkiem wiejącego wiatru. Czas trwania przelotu ograniczony jest długością dnia, gdyż w nocy noszenia termiczne zanikają. Najdłuższe przeloty mogą trwać ponad 10 godzin, aktualny rekord świata wynosi 423 kilometry w przelocie otwartym i 368 km w przelocie docelowym.

 

Loty z napędem - paralotnia może zostać wyposażona w napęd spalinowy. Jest to zazwyczaj silnik dwusuwowy ze śmigłem obudowanym w koszu, zamocowany na plecach pilota. Napęd umożliwia samodzielny start na płaskim terenie oraz wznoszenie w rejonach pozbawionych kominów termicznych. Maksymalna prędkość paralotni z napędem wynosi około 70km/h.

 

Loty paraplanem - po domontowaniu do paralotni (odpowiedniej wielkości) wózka z napędem otrzymujemy pojazd latający nazywany paraplanem.

 

Bezpieczeństwo

Paralotniarstwo często bywa postrzegane jako sport dużo bardziej niebezpieczny, niż jest w rzeczywistości. Jak każdy sport lotniczy, wymaga od pilota ciągłej koncentracji i obserwacji otoczenia, dbałości o stan sprzętu, a także dużej wiedzy na temat zjawisk pogodowych. Większość wypadków spowodowana była przez pilotów, którzy zdecydowali się na lot w warunkach zbyt trudnych jak na ich umiejętności.

 

Większość pilotów stara się unikać:

 

• silnej aktywności termicznej - duże różnice prędkości między pionowymi prądami mogą spowodować podwinięcie skrzydła - sytuację, z której wyjście wymaga wprawy i zapasu wysokości
• silnego wiatru - przewianie paralotni na zawietrzną stronę wzgórza może oznaczać konieczność lądowania w silnych rotorach, które są w stanie nagle podwinąć skrzydło na wysokości zbyt małej, by posiłkować się spadochronem zapasowym
• chmur typu cumulonimbus - powstają one na szczycie bardzo silnych kominów termicznych, w których prędkość wznoszenia jest większa niż maksymalna prędkość opadania paralotni; Wciągnięcie w chmurę jest sytuacją skrajnie niebezpieczną, ze względu na brak widoczności, silne i turbulentne wiatry wiejące wewnątrz niej oraz bardzo niską temperaturę
• trudnych lądowisk - budynki, drzewa i inne przeszkody powodują rotory i mogą uniemożliwić bezpieczne lądowanie; Najbardziej niebezpieczne są linie energetyczne i telekomunikacyjne - niemalże niewidoczne z powietrza na tle ziemi
• silnikowych statków powietrznych - zarówno samoloty, jak i śmigłowce wytwarzają bardzo silne turbulencje, które zagrażają stabilności miękkopłata
• nieodpowiedzialnych pilotów - zderzenie z inną jednostką powietrzną jest jedną z najbardziej niebezpiecznych sytuacji

 

Przy zachowaniu zdrowego rozsądku i zasad bezpieczeństwa, prawdopodobieństwo wypadku jest nieduże. Większość kontuzji odniesionych przez pilotów, to potłuczenia i zwichnięcia podczas niefortunnego startu lub lądowania.

 

Treningi bezpieczeństwa

Dla zaawansowanych pilotów organizowane są specjalne treningi bezpieczeństwa. Piloci, latając nad wodą i słuchając poleceń instruktora, umyślnie wprowadzają paralotnię w ustalone wcześniej niebezpieczne figury (podwinięcia, przeciągnięcia, spirale), a następnie starają się wyprowadzić skrzydło do normalnego lotu.

Treningi bezpieczeństwa są także organizowane w Polsce przez doświadczonych krajowych instruktorów. 

 

Sport

Przeloty - najpopularniejszą konkurencją w paralotniarstwie, podobnie jak w lotniarstwie i szybownictwie, jest przelot po zaplanowanej trasie. Zespół sędziowski wyznacza listę punktów zwrotnych, nad którymi zawodnicy muszą przelecieć w odpowiedniej kolejności. Punkty otrzymuje się za czas osiągnięcia mety oraz - gdy zawodnik nie ukończył trasy - za pokonany dystans.

 

Akrobacje - najbardziej widowiskowa dla publiczności jest akrobacja paralotniowa. Punktowane są figury akrobatyczne oraz choreografia pokazu.

 

Celność lądowania - zawodnicy mają za zadanie wylądować w punkcie wyznaczonym przez organizatora w serii kilku lądowań.

 

Paralotnie sportowe - w zawodach najczęściej używa się skrzydeł o większym wydłużeniu poprzecznym i mniejszej liczbie linek nośnych. Takie konstrukcje mają lepsze osiągi od skrzydeł rekreacyjnych, ale wymagają od zawodnika dużo aktywniejszego pilotażu. Skrzydła sportowe są dużo bardziej wrażliwe na błędy i trudniej wychodzą samoczynnie z niebezpiecznych figur. Od kilku lat na rynku dostępne są też paralotnie zaprojektowane specjalnie do akrobacji. Charakteryzują się one bardzo gwałtowną reakcją na działania pilota i z ogromną łatwością wchodzą w niebezpieczne stany lotu, będące elementami akrobatycznymi.

 

Przeloty OLC - uczestniczący piloci wysyłają za pośrednictwem internetu zapisy tras przelotów zapamiętane przez odbiorniki GPS. Punkty otrzymuje się za dystans i corocznie publikowany jest ranking najlepszych pilotów w danym sezonie. Ze względu na wygodną formułę, pozwalającą na wykonywanie przelotów w wybranym przez pilota miejscu i czasie, cieszą się one dużą popularnością.

 

Nauka latania

Szkolenie - paralotniarstwo jest na tyle popularne, że w pobliżu każdego dogodnego do latania miejsca można znaleźć szkołę. W Polsce jest ich kilkanaście. Instruktor, by prowadzić szkolenia, musi posiadać uprawnienia przyznane przez Urząd Lotnictwa Cywilnego. Obecnie szkolenie obejmuje trzy etapy:

 

• Etap I, loty wstępne zapoznawcze

• Etap II, trening umiejętności pilotażowych

• Etap III, szkolenie w lotach żaglowych i termicznych

 

Ponadto istnieje dodatkowe szkolenie do startów z użyciem wyciągarki. Ze względu na nizinny charakter polskiego terytorium, bardzo często jest on połączony z etapem I.

 

Pierwszy etap nauki zazwyczaj obejmuje zbieganie po niezbyt stromym zboczu w celu "postawienia" skrzydła i utrzymywania go we właściwej pozycji. Zazwyczaj po kilku próbach udaje się dokonać pierwszego, kilkunastometrowego zlotu. Potem uczniowie przenoszą się na większe zbocze lub na lotnisko wyposażone w wyciągarkę.

 

Innym rozwiązaniem są loty dwuosobową paralotnią wraz z instruktorem. Często jest to wstęp do właściwego szkolenia, podczas którego przyszły pilot może szybko zaznajomić się z uczuciem unoszenia się w powietrzu i zachowaniem paralotni.

 

Świadectwo kwalifikacji pilota paralotni wydawane przez Urząd Lotnictwa Cywilnego jest oficjalnym dokumentem uprawniającym do samodzielnego uprawiania paralotniarstwa. Do egzaminu na w/w licencję mogą przystąpić osoby które pomyślnie odbyły kurs etapu I i etapu II. Egzamin ma na celu sprawdzenie umiejętności pilota oraz jego wiedzy.

 

Międzynarodowa licencja IPPI (The International Pilot Proficiency Information Card) jest dokumentem wystawianym przez Międzynarodową Federację Lotniczą (FAI), powszechnie uznawanym w większości krajów. Licencja IPPI ważna jest tylko w połączeniu z licencją narodową, czyli w przypadku obywateli Polski 'Świadectwem kwalifikacji pilota paralotni'. Dla paralotniarzy FAI wydaje pięć rodzajów licencji, które odzwierciedlają poziom wyszkolenia pilota:

 

• 1 - Ground skimming - obsługa naziemna i latanie na minimalnych wysokościach. W praktyce taka licencja nie jest wydawana i łączy się ją od razu z poziomem 2

• 2 - Altitude gliding - loty na wysokościach pozwalających na manewrowanie w powietrzu, bez korzystania z prądów wznoszących

• 3 - Basic soaring - loty w prądach wznoszących w warunkach nieturbulentnych

• 4 - Advanced soaring - loty w warunkach turbulentnych

• 5 - Cross country - przeloty

 

Posiadanie polskiego Świadectwa kwalifikacji pilota paralotni uprawnia do wystąpienia o przyznanie licencji IPPI 3 lub po spełnieniu wymagań związanych z nalotem IPPI 4 i IPPI 5

 

Większość kwestii prawnych związanych ze szkoleniem i egzaminami reguluje Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 2 września 2003 r. w sprawie licencjonowania personelu lotniczego (Dz. U. Nr 165, poz. 1603) wraz załącznikami.

 

Historia

Świat - w roku 1961 francuski inżynier Pierre Lemoigne skonstruował spadochron z wcięciami po bokach i z tyłu, dzięki czemu można było holować go w powietrzu, a także kierować jego lotem. Urządzenie otrzymało nazwę Para-Commander i dało początek sportowi znanemu jako parasailing.

W 1964 Amerykanin Domina Jalbert opracował pierwszy spadochron komorowy (parafoil). Wynalazek ten zrewolucjonizował spadochroniarstwo, stając się protoplastą współczesnych spadochronów szybujących.

Równolegle trwały badania prowadzone przez NASA nad spadochronami dla kosmicznych kapsuł ratunkowych. Ich owocem było szybujące skrzydło zaprojektowane przez Davida Barisha. Po testach w 1965 r. wynalazca próbował promować zloty z górskich stoków jako letnią formę rekreacji w ośrodkach narciarskich. Nie spotkało się to ze znaczącym zainteresowaniem.

Po lekturze artykułu w magazynie Parachute Manual trzech francuzów - Jean-Claude Bétemps, André Bohn i Gérard Bosson - rozpoczęło eksperymenty ze spadochronem szybującym na górze Pointe du Pertuiset, w roku 1978. Próby zaowocowały stumetrowym zlotem, zakończonym na boisku piłkarskim. Moment ten uważa się za narodziny paralotniarstwa.

Od tego czasu paralotniarstwo stawało się coraz bardziej popularne. Kolejne konstrukcje coraz bardziej odbiegały kształtem od prostokątnego spadochronu. Największy rozkwit popularności oraz wprowadzania wynalazków i ulepszeń w sprzęcie miało miejsce w latach 90. XX wieku.

Pierwsze mistrzostwa świata w paralotniarstwie rozegrano w austriackim Kössen w 1989 r.

 

Polska - Początki paralotniarstwa w Polsce datuje się na lata 1987 - 1988. Pierwsze paralotnie startowały ze stoków w Tatrach. Były to w większości konstrukcje amatorskie - zmodyfikowane spadochrony szybujące typu RL-10, 12, lub SW-11, 12.
 

Pierwsze zawody rozegrano w 1992 roku w Zakopanem na stoku Nosala. Wystartowało w nich około 80 zawodników. W tym samym roku Aeroklub Wałbrzyski zorganizował w Karkonoszach pierwsze Mistrzostwa Polski.

 

Liczba pilotów

Według szacunkowych danych najwięcej paralotniarzy jest we Francji - około 25 tysięcy. Niewiele ustępują jej Niemcy, Austria, Szwajcaria, Japonia i Korea Południowa - około 10 do 20 tysięcy w każdym z tych krajów. W Polsce na paralotniach lata kilka tysięcy osób.

 

Rekordy

• Wybrane rekordy, stan na sierpień 2006:
• Najdłuższy przelot: 423,4 km, William Gadd
• Największe przewyższenie ponad miejsce startu: 4526 m, Robbie Whittall

 

Aktualne rekordy można znaleźć na stronie FAI